Historie
Historie
(bron: VVV-Vianen)
Het stadje Vianen ligt als een zuidelijke Utrechtse enclave in de Zuid Hollandse polder 'De Vijfheerenlanden'. Vianen is een uniek middeleeuws vestingstadje. In 1335-1336 krijgt Vianen, dat al een boeiende marktplaats was, stadsrechten. Binnen de veertiende eeuwse grachten en muren is het streng geometrische stratenpatroon uit die tijd bewaard gebleven en uit de daaropvolgende eeuwen bleven veel bouwwerken intact. Als gevolg hiervan biedt Vianen een goed beeld van de ontwikkeling van een Hollands vestingstadje. Van de oorspronkelijke vesting is nog de Lekpoort, stammend uit de vijftiende eeuw, in volle glorie bewaard gebleven. Opvallende monumenten zijn verder het Stadhuis (1425) en de Grote Kerk (1542). Het Stedelijk Museum, waarin het VVV-Agentschap is ondergebracht, is gehuisvest in een zeventiende-eeuwse Rooms Katholieke schuilkerk. De kerk heeft ongeveer 150 jaar als zodanig gefunctioneerd.
De familie Van Brederode is het bekendste geslacht dat vanaf begin vijftiende eeuw tot eind zeventiende eeuw heer en meester was in Vianen. Mede door dit geslacht is Vianen een stad met een historische betekenis geworden. Het geslacht Brederode bewoonde kasteel Batestein dat binnen de stadmuren was gelegen. Van het kasteel is weinig meer over dan de Hofpoort. Deze poort en andere uitbreidingen van het kasteel zijn geïnitieerd door Johan Wolfert Van Brederode in 1650.
De Nederlands Hervormde kerk (hierboven vermeld als de Grote Kerk), waarvan de vroegste delen dateren uit de veertiende eeuw is in de huidige vorm in de zestiende eeuw tot stand gekomen. Het oorspronkelijke gebouw uit de veertiende eeuw ging in 1540 in vlammen op. De herbouw van de kerk werd gefinancierd door Reinoud III Van Brederode. In de kerk is nog het indrukwekkende grafmonument aanwezig van deze Brederode telg.
De oudste sporen van bewoning op het grondgebied van de huidige gemeente Vianen zijn gevonden bij Zijderveld. Daar is in de Bronstijd (2000-800 v.C.) een nederzetting geweest.Rond het begin van onze jaartelling was het gebied een onbewoonbaar moeras.Pas rond het jaar 1000 is er weer sprake van bewoning. Eerst op de hogere delen bij Helsdingen en Hagestein. Vanaf die tijd begint men de moerassen droog te leggen en de grond geschikt te maken voor landbouw. In Helsdingen is dat voornamelijk door de benediktijner monniken van de Sint Laurentiusabdij van Oostbroek (bij de Bilt) gebeurd.
Rond 1260 heeft Zweder van Beusichem, maarschalk van Hendrik van Vianden, de bisschop van Utrecht, een enorm kasteel gebouwd, net ten zuiden van de huidige stadskern van Vianen.En in 1271 krijgt hij van de bisschop toestemming om bij zijn kasteel, zijn ‘castrum suum Vyanen’, jaarmarkten te gaan houden. Zweder wordt gezien als de eerste Heer van Vianen.Als zijn zoon Hubrecht hem opvolgt, noemt hij zich naar zijn nieuwe bezit: Hubrecht van Vianen.Als op zijn beurt Hubrecht opgevolgd wordt door zijn zoon, Zweder II, is de politieke situatie in onze streek veranderd. De graaf van Holland en de bisschop van Utrecht staan, zoals wel vaker in de middeleeuwen gebeurde, lijnrecht tegenover elkaar. En de graaf van Holland ziet in Vianen een strategische plek om de Utrechters in de gaten te kunnen houden.
Om Zweder II voor zich te winnen, maakt hij gebruik van de slechte financiële positie waarin deze verkeert en arrangeert hij een huwelijk tussen Heilwich, Zweders dochter en Willem van Duvenvoorde, de schatbewaarder van het Graafschap Holland, een van de rijkste mensen van zijn tijd. In de huwelijkse voorwaarden wordt geregeld dat Zweder van zijn schulden wordt afgeholpen, mits het feitelijk bestuur van Vianen aan Willem wordt uitbesteed. Zweder had daar wel oren naar. Volgens een latere kroniekschrijver was Heilwich minder enthousiast, want die weet te melden dat ‘Willem Heilwich niet mocht beslapen’. In elk geval bleef het huwelijk kinderloos en na de dood van Heilwich en Willem bleef Vianen in bezit van de familie van Heilwich, zoals ook in de huwelijkse voorwaarden was geregeld!Zo wordt Willem van Duvenvoorde de grondlegger van de vestingstad Vianen die wij nu kennen. In 1335 en 1336 worden door Heilwich en Willem de marktrechten uitgebreid. Tevens wordt er een aantal andere rechten en plichten van de bewoners van de nieuwe nederzetting geregeld, op een zodanige manier dat we van stadsrechten kunnen spreken
Kerken en kloosters
De eerste kerken in het gebied van de huidige gemeente Vianen worden gebouwd op de strook hoge grond die met een zuidelijke bocht om Vianen heenloopt: de Hagesteinse stroomrug. Het is een complex van zandige bodemafzettingen en oeverwallen die zijn achtergelaten door een voorloper van de Lek. De monniken van de Sint Laurentiusabdij van Oostbroek, die degrond rond Helsdingen in cultuur brachten en daar een uithof stichtten, bouwden daar een kapel. Nog steeds staat op die plaats een, inmiddels tot woonhuis verbouwd kapelletje.
Hagestein
In Hagestein moet kort na 1100 een kerk zijn gebouwd, gewijd aan Sint Maarten. De huidige toren is het oudste nog bestaande deel. Het onderste deel dateert waarschijnlijk uit de 13de eeuw. Het bovenste deel is 15de-eeuws. De bij de toren behorende kerk is in rond 1600 door brand verwoest. De verwoesting werd compleet na de orkaan van 1674 die een paar minuten later de halve Utrechtse Domkerk in een puinhoop zou veranderen. Het huidige kerkgebouw dateert uit 1830.
Everdingen
De kerk van Everdingen is een restant van een veel grotere kerk uit het begin van de 16de eeuw. Wegens bouwvalligheid werden tussen 1810 en 1855 delen van de kerk en de gehele toren afgebroken. Het huidige uiterlijk van de kerk is ontstaan na restauraties in 1930 en 1972 . De Rooms-katholieke Petrus en Paulus kerk van Everdingen is gebouwd in 1898/1899. Na de reformatie beschikten de katholieken van Everdingen niet meer over een kerk. De mis werd opgedragen in boerenschuren door rondtrekkende priesters. Aan het eind van de 18de eeuw hadden ze een vast onderkomen in een boerderij die vlak bij de huidige kerk stond. Rond 1800 werd een op een boerderij lijkende ‘schuurkerk’ gebouwd. Vooral in het vierde kwart van de 19de eeuw werden er op grote schaal nieuwe katholieke kerken gebouwd. Ook pastorie en kerk van Everdingen dateren uit die periode. Kerk en pastorie zijn een ontwerp van Alfred Tepe, die hier in de wijde omgeving kerken heeft gebouwd.
Zijderveld
De kerk van Zijderveld is een 19de-eeuws bouwwerk dat op de plaats staat van een waarschijnlijk 15de-eeuwse kerk. Die was in het begin van de 19de eeuw zo bouwvallig geworden dat hij is afgebroken. Op sommige plaatsen is 15de-eeuws metselwerk bewaard gebleven, maar het grootste deel is herbouw met gebruikmaking van de stenen die uit de afbraak van de oude kerk kwamen.
Vianen
De kerk van Vianen wordt voor het eerst genoemd in 1327 als een bij de moederkerk van Hagestein behorende kapel. Na het verlenen van de stadrechten in 1335/1336 wordt de kerk verheven tot parochiekerk: Onze Lieve Vrouwe ten Hemelopneming.De kapel die al ouder moet zijn dan 1327 wordt verbouwd tot een éénbeukige pseudobasiliek. De onderste delen van detoren dateren nog uit die tijd. Hoe die kerk eruitzag kunnen we slechts vermoeden. Mogelijk was de oorspronkelijke kapel een tufstenen gebouwtje, want in delen van de huidige kerk komen we nog hergebruikte tufsteen tegen. De toren vertoont nog typisch romaanse kenmerken. In het midden van de 15de eeuw wordt de éénbeukige kerk vervangen door een driebeukigehallenkerk. De reden kennen we niet, maar we hebben een vermoeden. In de Tielse Kroniek lezen we: De stad Vianen is in 1444 voor de helft afgebrand. Deze ramp was het gevolg van brand in een hooischuur, die volgestouwd was met hooi dat niet goed genoeg gedroogd was. Bij de brand zijn vijf mensen gestikt en verbrand.Mogen hun ziel rusten in vrede.Helaas heeft de kroniekschrijver vergeten te vermelden of de kerk in de afgebrande helft van de stad stond. Maar het is natuurlijk wel verleidelijk om de bouw van een nieuwe kerk en de melding van een grote stadsbrand met elkaar te verbinden. De toren heeft in elk geval de brand overleefd.De nieuwe kerk staat er ongeveer 100 jaar als in de zomer van 1540 Vianen weer geteisterd wordt door een stadsbrand. We weten nu zeker dat de kerk afgebrand is. Weer bleef de toren gespaard.De kerk die dan herbouwd wordt is de kerk die we nu kennen.